Knowlage

3 นิยาม ผ้ามัดย้อมคืออะไร? ย้อนรอยเทคนิคมัดย้อมในไทย

จากบทความที่แล้วเรื่อง 5 นิยามผ้ามัดย้อมจากประเทศตัวท็อปทั่วโลก กันไปแล้ว ในบทความนี้ เราจะพาทุกท่านมาดูนิยามเรื่องราวของมัดย้อมในบ้านเราบ้างค่ะ

ต้องทำความเข้าใจก่อนว่า เทคนิคการมัดย้อมที่เราพูดกัน ไม่ได้หมายถึงการมัดย้อมอย่างเดียว แต่คือ “เทคนิคการกันสีไม่ให้ซึมเข้าไปเนื้อผ้า” (Resist-Dyed Textiles)  ซึ่งในไทย เราจะเห็นได้ 3 เทคนิค ได้แก่ , (1)ผ้าเขียนเทียน-ผ้าบาติก, (2)บล็อคปริ้น และ (3)มัดหมี่-มัดย้อม เป็นต้น

ผ้าบล็อกปริ้น ผ้ามัดย้อม

 

1. ผ้าบาติก & ผ้าเขียนเทียน

แม้ว่าผ้าบาติกและเขียนเทียน ต่างก็มีพื้นเพที่ต่างกันโดยสิ้นเชิง (ผ้าเขียนเขียนเป็นเทคนิคของชนเผ่าม้งทางภาคเหนือของไทย, ผ้าบาติกเป็นเทคนิคของทางภาคใต้)

แต่มีวิธีการเดียวกันคือ ใช้เทียนหรือขี้ผึ้ง ป้ายปิดส่วนบนผ้าที่ไม่ต้องการให้ติดสี และใช้วิธีการแต้ม, ระบาย, หรือย้อมสีลงไปในส่วนที่ต้องการให้ติดสีเท่านั้น ซึ่งเทียนจะเป็นตัวบล็อกหรือกันสีเอาไว้ เมื่อย้อมหรือแต้มสีเสร็จ ช่างก็จะใช้วิธีการต้มผ้าเพื่อละลายเทียนออก

ที่มาภาพ: vogue.co.th และ readthecloud.co

 

ผ้าบาติก (Batik)

ชาวใต้เรียกเทคนิคนี้ว่าบาติก หรือปาเต๊ะ ได้รับอิทธิพลมาจากแถบประเทศอินโดนีเซีย โดยคำว่า “ติก” แปลว่า “จุด” และชาวอินโดมักจะเขียนผ้าเป็นลายจุดเล็ก ๆ ซึ่งเรียกว่า ทริติก (Tritik) โดยจะใช้อุปกรณ์อย่างจันติ้ง (ปากกาเขียนเทียน), แปรง หรือพู่กัน ในการวาดเทียนลงบนผืนผ้า และย้อมด้วยสีสันสดใส หลายเฉดสี

จันติ้ง ปากกาบาติก batik

การวาดเทียนลงบนผ้าด้วยจันติ้งที่มา: www.klook.com

ร้านแนะนำ: SMAN-Ban-Thon-BATIK

ภาพจากร้าน: ISMAN Ban-Thon BATIK

ทางร้านจำหน่ายผ้าบาติกเขียนมือ ราคาโรงงาน มีบริการส่งทั่วประเทศ งานสวยงาม คุณภาพดี ราคาจับต้องง่าย

 

ผ้าเขียนเทียน

เป็นศิลปะการทำลวดลายบนผืนผ้าของชาวม้ง ทางภาคเหนือของไทย ผ้าเขียนเทียน หรือบางครั้งเรียก ผ้าบาติกม้ง  (Hmong Batik) เป็นเทคนิคที่ชาวม้งสืบทอดกันมาหลักร้อยปี นิยมวาดเป็นลายก้นหอย และลายกากบาท สมัยก่อนนิยมจะย้อมกับม่อฮ่อม โดยใช้อุปกรณ์ที่เรียกว่าหลาจัง (ปากกาเขียนเทียนของชาวม้ง) ในการเขียนลวดลายลงบนผ้า ก่อนจะประยุกต์เป็นอุปกรณ์พิมพ์ หรือปั๊มลวดลาย เพื่อย่นระยะเวลามากขึ้น ซึ่งคล้ายกับ “บล็อคปริ้น” หรือเทคนิคถัดไปนั่นเอง

หลาจัง ผ้าเขียนเทียน

การเขียนเทียนด้วยหลาจัง ที่มา: readthecloud.co

ร้านแนะนำ: รัตนพรผ้าเขียนเทียน

ภาพจากร้าน: รัตนพรผ้าเขียนเทียน

ทางร้านจำหน่ายผ้าเขียนเทียนม้ง ย้อมครามแท้ มีลายและสินค้าให้เลือกหลากหลายรายการ ทั้งผ้าผืน, เสื้อผ้า, กระเป๋า และอื่น ๆ

 

2. บล็อคปริ้น (Block Print)

เป็นเทคนิคการทำลายผ้าที่มีในไทยมานานกว่า 100 ปี พบในแถบจังหวัดปัตตานี, ยะลา, และนราธิวาส เทคนิคนี้ เป็นเทคนิคที่ใช้ขี้ผึ้ง หรือเทียนในการกันสีเข้าไปเช่นเดียวกับ บาติกหรือเขียนเทียน แต่จะใช้อุปกรณ์ที่เป็นไม้พิมพ์ หรือโลหะ ในการปั๊มเทียนเพื่อกันสี หรือปั๊มสีหลาย ๆ สีโดยตรงลงบนผ้า ซึ่งเทคนิคนี้เป็นส่วนหนึ่งของการผลิตผ้า ปะลางิง ซึ่งเป็นผ้าที่โดดเด่นในแถบสามจังหวัดชายแดนใต้ด้วย

Block printing ผ้าบล็อกปริ้น

วิธีการทำผ้าบล็อคปริ้น ที่มา: southlondongallery.org

 

3. ผ้ามัดหมี่ & ผ้ามัดย้อม

ผ้ามัดหมี่

ผ้ามัดหมี่ ถือเป็นหนึ่งในวิธีของผ้ามัดย้อม เป็นวิธีโบราณที่ใช้ทำลายผ้ากว่าหลายร้อยปี พบได้ในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในไทยจะพบได้มากสุดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

หากทำผ้ามัดย้อม เราจะใช้วิธีการมัดผ้าเป็นผืนเพื่อทำลวดลาย แต่มัดหมี่จะใช้เชือกฟาง หรือเชือกกล้วยมัดที่เส้นใย เพื่อให้เกิดลวดลายบนเส้นใยที่เรียกว่า “หมี่” ก่อนที่จะนำมาทอเป็นผืน นิยมจะมัดบนเส้นพุ่งอย่างเดียว แต่ในอีสานใต้ อย่างจังหวัดสุรินทร์ มีการทอผ้าที่มัดทั้งเส้นยืนและเส้นพุ่ง เกิดเป็นลายตาราง หรือกากบาท ที่สวยงามแปลกตา

ลวดลายมัดหมี่ มักจะถูกมัดออกมาเป็นลายต้นไม้ดอกไม้มงคล, สัตว์มงคล และเครื่องบวงสรวงอย่างลายบายศรี ซึ่งได้รับแรงบันดาลใจมาจากธรรมชาติ, ความเชื่อ, และขนบธรรมเนียมประเพณี ของคนในพื้นที่

ผ้ามัดหมี่ การทำผ้ามัดหมี่ มัดหมี่

ที่มาภาพ: i-san.tourismthailand.org และ esanpedia.oar.ubu.ac.th

ร้านแนะนำ: กลุ่มวิสาหกิจชุมชนผ้าไหมมัดหมี่บ้านหัวฝาย

ผ้ามัดหมี่

ที่มาภาพ: i-san.tourismthailand.org

เป็นชุมชนที่โดดเด่นเรื่องของผ้าไหมมัดหมี่มาอย่างยาวนาน ของจังหวัดขอนแก่น

 

ผ้ามัดย้อม

ผ้ามัดย้อม (Tie-Dye) ส่วนใหญ่จะนำผ้าเป็นผืนหรือผ้าที่แปรรูปเป็นเครื่องนุ่งห่มแล้ว มามัดลวดลายลงไป เทคนิคนี้อาจจะไม่ใช่เทคนิคเก่าแก่ที่พบในไทยเหมือนกับเทคนิคอื่น ๆ แต่เป็นเทคนิคที่หลายพื้นที่ในโลกใช้มานานกว่าหลายร้อยปี มักจะมีการมัดย้อมแบบฟรีสไตล์ (ไม่ทำแพทเทิร์น) โดยผสมผสานกับการพับ (Clamp) และการมัดย้อมแบบมีแพทเทิร์น

ผ้ามัดย้อม มัดย้อม

ผ้าที่มัดเสร็จเตรียมย้อม ที่มา: Mantra Crafts

ร้านแนะนำ: Mantra Crafts

ภาพจากร้าน: Mantra Crafts

ร้านผ้ามัดย้อมยกดอก หนึ่งเดียวในไทย ที่อาศัยการทำแพทเทิร์น และย้อมสีธรรมชาติที่สดสวยทำให้ผ้ามัดย้อมโดดเด่นกว่าใคร