Knowlage

ผ้ามัดย้อมคืออะไร ? 5 นิยามจากตัวท็อปเรื่องมัดย้อม

ประเภทของผ้ามัดย้อม

การมัดย้อม ไม่ได้มีแค่ การมัดย้อม

จริง ๆ แล้วการสร้างลวดลายลงบนผ้า ด้วยเทคนิคการมัดย้อม เป็นเพียงเทคนิคหนึ่งของ “การกันสีไม่ให้ซึมเข้าไปเนื้อผ้า” (Resist-Dyed Textiles) ซึ่งแบ่งเป็นหลาย ๆ เทคนิคดังนี้:

  •  บล็อคปริ้น (Block Printing & Hand Printing) : เป็นการใช้สีกดหรือทาลงบนผ้าโดยตรง ผ่านอุปกรณ์ เช่น บล็อก หรือ แปรงพู่กัน โดยอาจจะใช้ขี้ผึ้ง, โคลน , เทียน ฯ ในการกันสีไม่ให้เข้าไปในจุดที่เราไม่ต้องการร่วมด้วย โดย “ผ้าเขียนเทียน” และ “ผ้าบาติก (Batik)” ก็จัดอยู่ในเทคนิคนี้
  • แคลมป์ (Clamp): คือเทคนิค การพับผ้า ก่อนจะใช้อุปกรณ์มาหนีบ , พัน หรือรัด ฯ เพื่อกันไม่ให้สีซึมเข้าผ้าในจุดที่ต้องการ จนเกิดเป็นลวดลายต่าง ๆ
  • มัดย้อม (Tie-dye): การมัดย้อม คือการนำด้าย, ยาง, เชือก ฯ มามัดลงบนผ้าที่เราต้องการ เพื่อให้เกิดลวดลายต่าง ๆ
  • ชิโบริ (Shibori) : เทคนิคคำว่า “ชิโบริ (Shibori)” ในภาษาญี่ปุ่น มีรากศัพท์จากคำว่า “ชิโบรุ (Shiboru)” ซึ่งจริง ๆ ไม่ได้หมายถึงการมัดย้อมเท่านั้น แต่เป็นเทคนิคการผสมผสาน ที่รวมเอาการมัด, พับ, กด, สอย, ดึง, บีบ, บิด เข้าด้วยกัน หรือจะพูดได้ว่า เทคนิคชิโบริ เป็นการมัดย้อมที่ซับซ้อนมากกว่ามัดย้อมทั่วไปนั่นเอง

 

นิยามจาก 5 ประเทศตัวท็อป เรื่องมัดย้อม

1. ผ้ามัดย้อมจาก “อินเดีย”

หากพูดถึงผ้ามัดย้อมจากอินเดีย ก็ต้องพูดถึง บันดานี (Bandhani) ซึ่งหมายถึง “การมัดเป็นจุด” โดยทางอินเดียจะโดดเด่น เรื่องของการมัดเป็นจุดเล็กมาก ๆ ต่อ ๆ กัน โดยการใช้เล็บจิกผ้าขึ้นมาทีละนิด ก่อนจะใช้ด้ายมัดเป็นวงกลมนั่นเอง

ลายผ้ามัดย้อมบันดานี ถูกค้นพบในอินเดียตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 2-6 ทางเหนือของรัฐราชสถาน และคุชราต อย่างไรก็ตาม ชาวอินเดียไม่ได้เชี่ยวชาญแค่เพียงการมัดย้อม และชิโบริ แต่ยังโดดเด่นในเรื่องของงานบล็อกปริ้นด้วยมือ (Hand Printing) หรือบาติก (Batik) ซึ่งนิยมทำทั้งสีธรรมชาติ และสีเคมีอีกด้วย

Picture’s Ref: thedesigncart.com/blogs/news/bandhani

ผ้ามัดย้อมจาก Mantra Crafts: Made in Thailand

 

2. ผ้ามัดย้อมจาก “อินโดนีเซีย”

ในสมัยศตวรรษที่ 7 เมืองปาเล็มบัง จากทางใต้ของเกาะสุมาตรา ประเทศอินโดนีเซีย ถือเป็นหนึ่งในเมืองท่าที่สำคัญของทวีปเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เพราะเปรียบเสมือนประตูการค้าระหว่าง อินโด, จีน, อินเดีย, มะละกา ไปถึงชาวดัชที่มาภายหลังเมื่อศตวรรษที่ 17 อีกด้วย

ทรีทริก (Tritik) คืองานมัดย้อมชิโบริของอินโด ที่ผสมการสอย และการมัดผ้าเข้าด้วยกัน ส่วนใหญ่ผลิตอยู่ในแหลมปาเล็มบัง โดยเอกลักษณ์จะอยู่ที่การมัดเป็นกรอบสี่เหลี่ยมตรงกลางผ้า ด้วยเทคนิคโมกุเมะ (Mokume: การสอยเป็นเส้นตรง) และพันผ้าอีกที เพื่อสร้างให้เกิดการไล่สีเข้มอ่อน มักจะใช้ผ้าไหม เป็นส่วนใหญ่ค่ะ

Picture’s Ref: www.1stdibs.com

 

3. ผ้ามัดย้อมจาก “แอฟริกา”

ทวีปแอฟริกา ถือเป็นหนึ่งในแหล่งผลิตผ้าที่สำคัญในโลก เพราะมีเทคนิคการทำผ้าที่น่าสนใจมากมาย รวมไปถึงมีทรัพยากรที่เหมาะในการย้อม และตกแต่งเสื้อผ้า ที่หลากหลาย โดยเฉพาะ ไนจีเรีย, เซเนกัล, แกมเบีย, มาลี, ไอวอรี่โคสต์, แคเมอรูน เป็นต้น

อาเดแร (Adire) คือคำที่ใช้เรียกเทคนิค “การกันสีเข้าไปในเนื้อผ้า (Resist-Dye)” ซึ่งรวมไปถึงมัดย้อมด้วย โดยชาวแอฟริกัน จะมัดและสอยทำลายผ้าลงบนเสื้อผ้า ด้วยด้าย หรือรัฟเฟีย และย้อมกับคราม ส่วนเทคนิคการทอผ้า ก็เป็นอีกหนึ่งเทคนิคที่ได้รับความนิยมเช่นเดียวกัน

tie dye cloth African women

Picture’s Ref: www.henrydrewal.com

tie dye ผ้ามัดย้อม ชิโบริ indigo ย้อมคราม

ผ้ามัดย้อมจาก Mantra Crafts: Made in Thailand

 

4. ผ้ามัดย้อมจาก “จีน”

การมัดย้อมในประเทศจีน เริ่มปรากฎในสมัยราชวงศ์ฮั่น ราว 202 ปีก่อนคริสตกาล มีการค้นพบร่องรอยของผ้าไหมที่ทำด้วยเทคนิค “การกันสีไม่ให้ซึมเข้าไปเนื้อผ้า” (Resist-Dyed Textiles) ได้แก่ การแคลมป์ (Clamp) และบาติก

ผ้ามัดย้อมเริ่มแพร่หลายในสมัยราชวงศ์หมิง โดยนิยมกันในกลุ่มแม้ว/เหมียว ซึ่งลวดลายและเทคนิคก็จะแตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ แถบยูนาน จะนิยมทำเป็นลายดอกไม้, ผีเสื้อ หรือนก เป็นต้น โดยจะผสมผสานเทคนิคมัดย้อม และบาติก เป็นต้น

ปัจจุบันนี้มีหลายพื้นที่ในจีน ยังคงทำมัดย้อมในระดับอุตสาหกรรมมากมาย เช่น ต้าหลี่, กุ้ยโจว เป็นต้น

chinese tie dye indigo dye

Picture’s Ref: www.travelandculture.in

ผ้ามัดย้อมจาก Mantra Crafts: Made in Thailand

 

5. ผ้ามัดย้อมจาก “ญี่ปุ่น”

หนึ่งในผ้าชิโบริที่เก่าแก่ของญี่ปุ่น ถูกพบอยู่ในวัดโทไดจิ คาดว่าถูกทำขึ้นระหว่างศตวรรษที่ 6-8 โดยทำขึ้นเพื่อเป็นลายผ้าบนเครื่องนุ่งห่ม โดยชาวบ้านมักจะสวมใส่เสื้อชิโบริ ย้อมคราม เนื้อเป็นใยกัญชง หรือฝ้าย ในขณะที่ชนชั้นสูงจะสวมใส่เป็นผ้าไหม

ในปัจจุบันนี้ เทคนิคการมัดผ้าแบบชิโบริยังสืบทอดต่อกันมาในหมู่บ้านอาริมัทสึ ที่ก่อตั้งขึ้นมาตั้งแต่ศตวรรษที่ 17 แพทเทิร์นแรกเริ่มจะเป็นลายง่าย ๆ เช่น ลายใยแมงมุม (Kumo) จนพัฒนากลายเป็นลายอื่น ๆ อีกมากมาย เช่น ลายเปลือกไม้ (Yanagi), และลายต้นสน (Karamatsu) โดยผสมผสานทั้งเทคนิคการแคลมป์, การมัดย้อม ไปจนถึงชิโบริ อีกด้วย ทางหมู่บ้านอาริมัทสึ ยังมีคอร์สเปิดสอนสำหรับท่านที่สนใจไปเรียนด้วยค่ะ

Picture’s Ref: Karun Collection Facebook Fanpage

ผ้ามัดย้อมจาก Mantra Crafts: Made in Thailand

และนี่คือนิยามทั้ง 5 จากหลาย ๆ ประเทศทั่วโลก แต่อย่างไรก็ดี ประเทศไทยเองก็ใช้เทคนิค “การกันสีไม่ให้ซึมเข้าไปเนื้อผ้า” (Resist-Dyed Textiles) ในการทำลายผ้าที่มีมานานแล้วเช่นกัน เช่น มัดหมี่ ของทางอีสาน, ผ้าปือลางีของทางใต้ เป็นต้น ซึ่งสามารถอ่านได้ในบทความถัดไป

 

“มัดย้อมยกดอก” มัดย้อมสไตล์ MANTRA

ส่วนนิยาม สำหรับมัดย้อมในแบบของ Mantra Crafts เราขอนิยามการมัดย้อมของเราว่า “มัดย้อมยกดอก” ที่เราผสมผสานเทคนิคชิโบริอันซับซ้อน เข้ากับลายผ้าแบบโบราณในอาณาจักรล้านช้าง ที่เป็นพื้นที่ของร้านเข้าด้วยกัน

รวมไปถึงการเลือกใช้ผ้าฝ้ายทอมือเข็นมือ 100% ทั้งพุ่งทั้งยืน ที่เป็นผ้าพื้นถิ่นของทางจังหวัดเลย มาทำงานมัดย้อม ที่มีข้อโดดเด่นคือ Texture และความหนาของตัวผ้า รวมกับการย้อมสีธรรมชาติ ที่เน้นความสดใส ทำให้งานของ Mantra Crafts ดูโดดเด่น เตะตา แตกต่างยืนหนึ่งจ้า

ผ้ามัดย้อมจาก Mantra Crafts: Made in Thailand

สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม